Ταξίδι στους μύθους του νησιού της καταστροφής και της αναγέννησης

Από Έλενα Βαρδάτσικου,

Πώς μπορεί να συνδέονται μεταξύ τους η Χίμαιρα και ο Βελλεροφόντης, η χαμένη Ατλαντίδα και ο Μωυσής, η Έξοδος και οι πληγές του Φαραώ; Ποια είναι τα όρια του μύθου και της ιστορίας που περιβάλλουν τη μεγαλύτερη έκρηξη που έχει καταγραφεί ποτέ, προκαλώντας την αλλαγή του παγκόσμιου χάρτη και του ρου της ιστορίας;

Η σημερινή μορφολογία του νησιού προκαλεί δέος, ενώ το ηφαίστειο είναι συνάμα δύναμη καταστροφής και δημιουργίας. Για τη Σαντορίνη, το βέβαιο είναι, πως διαμόρφωσε το χαρακτήρα του κυκλαδικού πολιτισμού, τον τρόπο ζωής που ακολουθούν, σήμερα, οι κάτοικοί του και δημιούργησε το νησί που όλοι πλέον ξέρουμε. Όταν το ηφαίστειο εξαφάνισε κάθε μορφή ζωής και πολιτισμού με την -απερίγραπτης έντασης- έκρηξή του, περίπου το 1600 π.Χ., έθαψε, αλλά παράλληλα διατήρησε, ένα πακτωλό πολύτιμου υλικού και πληροφοριών σχετικά με τον πολιτισμό που αναπτύχθηκε και ήκμασε στο Αιγαίο κατά την περίοδο του Χαλκού.

Η έκρηξη που συντάραξε τον τότε γνωστό κόσμο ήταν βέβαιο πως θα καταγραφόταν βαθιά στη μνήμη των ανθρώπων της εποχής, που συνήθιζαν να ερμηνεύουν τα πάντα ως ενέργεια έμψυχων όντων. Ο απόηχός της έφτασε ως τις μέρες μας με τη μορφή μύθων και μυθιστοριών, που με τα χρόνια επεξηγήθηκαν και διασταυρώθηκαν με επιστημονικά μέσα.


 Ο μύθος της Χίμαιρας


Το όνομά του λέγεται ότι ήταν Χρυσάορας ή Ιππονόος, όμως ο μύθος μάς τον συστήνει ως Βελλεροφόντη, όταν, σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, σκότωσε κατά λάθος τον αδερφό του Βέλλερο.

Σύμφωνα με αυτόν, ο βασιλιάς της Λυκίας, Ιοβάτης, σκοπεύοντας να σκοτώσει το Βελλεροφόντη, του ανέθεσε τρεις άθλους. Ανάμεσα σε αυτούς, ήταν να εξοντώσει και τη Χίμαιρα. Η Χίμαιρα με κορμί λιονταριού μπροστά, πίσω δράκοντα και στη μέση τράγου, κατά τον Όμηρο, είχε τρία κεφάλια, το ένα λιονταριού, το δεύτερο τράγου και το τρίτο τρομερού δράκοντα, που ξερνούσε φωτιές.

Ο Βελλεροφόντης, για να φέρει σε πέρας αυτό τον ακατόρθωτο άθλο, χρειάστηκε να δαμάσει τον Πήγασο, το φτερωτό άλογο των θεών, και πετώντας καβάλα στη ράχη του εκτόξευσε τα βέλη του στο στόμα δράκου. Κατά άλλους, πέταξε μια μολυβένια μπάλα, η οποία έλιωσε και ως πυρακτωμένη λάβα, κατέκαψε τα σωθικά του τέρατος που φώλιαζε μέσα στη θάλασσα της Καλντέρας κι έτσι έσβησε και το ηφαίστειο.

Στην επιστροφή του προς τη Λυκία, ο Ποσειδώνας θέλησε να εκδικηθεί για την ασέβεια του Ιοβάτη προς το γιο του, Βελλεροφόντη, στέλνοντας πελώρια κύματα πίσω του όσο προχωρούσε προς το παλάτι του βασιλιά, με σκοπό να κατακλύσει τις πεδιάδες της Λυκίας. Ο ήρωας, ενδίδοντας στις εκκλήσεις των γυναικών, αποφάσισε να διακόψει το δρόμο του και να γυρίσει πίσω. Έτσι, τα κύματα που τον ακολουθούσαν αποσύρθηκαν κι αυτά.

ηφαιστειο σαντορινης μυθοι ηφαιστειο σαντορινης μυθοι

Άραγε, πόση αλήθεια περιέχει μέσα του ένας μύθος;


Ο Πλάτωνας και η Ατλαντίδα


Όταν, περίπου 2.500 χρόνια πριν, ο Έλληνας φιλόσοφος Πλάτωνας, περιέγραφε τη χαμένη πόλη της Ατλαντίδας σχεδόν μία χιλιετία μετά την έκρηξη του ηφαιστείου, ίσως είχε ως αναφορά τις λαογραφικές παραδόσεις της Θήρας που πέρασαν από γενιά σε γενιά και διογκώθηκαν με το πέρασμα των αιώνων, όπως συνηθίζεται σε κομμάτια της ιστορίας να συγχέονται με το μύθο.

Παρόλο που η αναφορά της Ατλαντίδας στους διαλόγους του Πλάτωνα, θεωρείται γενικά ως παραβολή που κατασκευάστηκε από τον ίδιο το φιλόσοφο για να εξηγήσει τις πολιτικές του θεωρίες, μερικοί διατείνονται ότι η περιγραφή του είναι εμπνευσμένη από παλαιότερες παραδόσεις. Κάποιοι υποστηρίζουν πως ο Πλάτωνας βασίστηκε σε προηγούμενα γεγονότα, όπως την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης και τον αφανισμό του κυκλαδικού πολιτισμού.

Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή των διαλόγων «Τιμαίος» και «Κριτίας», αναφορικά με την Ατλαντίδα, έχει τις ρίζες της στην εξιστόρηση της επίσκεψης του Σόλωνα του Αθηναίου στην Αίγυπτο το 590 π.Χ.. Εκεί, ένας ιερέας στη Σαΐδα τού διηγήθηκε την ιστορία της Ατλαντίδας, περιγράφοντάς τη ως μία μεγάλη και θαυμάσια πολιτεία που κυβερνούσε τα γύρω νησιά και που όφειλε τη δύναμή της στον πολιτισμό που είχε εξελιχθεί σε αυτήν. Εν συνεχεία, η Ατλαντίδα υπέστη φοβερό σεισμό, κατακλύστηκε από νερό και βυθίστηκε ολοκληρωτικά.

Φυσικά, το ερώτημα παραμένει… Υπήρξε πραγματικά η Ατλαντίδα και αν ναι, πόσο πιθανό είναι να βρίσκεται εδώ και χιλιετίες στο βυθό της Καλντέρας;


Η ιστορία πίσω από το μύθο…


Εβδομήντα μίλια νότια της σημερινής Σαντορίνης, στην Κρήτη, ο τότε ισχυρός μινωικός πολιτισμός δεν είχε την ίδια τύχη με τους κατοίκους του κυκλαδίτικου νησιού, που πρόλαβαν να μαζέψουν τα υπάρχοντα τους και να το εγκαταλείψουν. Ο Μινωικός Πολιτισμός, μετά τη σφοδρή έκρηξη του ηφαιστείου και το χτύπημα των παλιρροϊκών κυμάτων παρήκμασε. Σύμφωνα με τους ιστορικούς, τα τσουνάμι που προκλήθηκαν, είχαν ύψος περίπου 30 μέτρα και βύθισαν το στόλο, καθώς και τα παράκτια χωριά. Σε λιγότερο από 50 χρόνια, κάθε ισχυρό Μινωικό οχυρό που γλίτωσε από την ορμή του κύματος, βίωσε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, που προκλήθηκε εξαιτίας των τεράστιων ποσοτήτων διοξειδίου του θείου. Η πτώση της θερμοκρασίας, έως και 4 βαθμούς, σε συνδυασμό με τις βροχές κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, κατέστρεφαν τις καλλιέργειες, συντελώντας στην ολοκληρωτική πτώση της Μινωικής Κρήτης.

ηφαιστειο σαντορινης μυθοι ηφαιστειο σαντορινης μυθοι

Αυτό το απρόβλεπτο γεγονός, σύμφωνα με τους ιστορικούς, άλλαξε οριστικά το πολιτικό τοπίο του τότε γνωστού κόσμου, καθώς σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, η ειρηνική και αποτελεσματική κυριαρχία των Μινωιτών έδωσε τη θέση της στο εμπόλεμο σύστημα πόλης-κράτους της Αρχαίας Ελλάδας, που κυριάρχησε και απετέλεσε θεμέλιο λίθο για την ιστορία της Ευρώπης.


Τα στοιχεία…


Βάσει μελετών που πραγματοποιήθηκαν στις στάχτες που βρέθηκαν στο βυθό της Καλντέρας, φάνηκε πως η έκρηξη που προκλήθηκε ήταν η ισχυρότερη που συνέβη ποτέ στα χρονικά της ανθρωπότητας, ενώ υπολογίστηκε ότι ήταν περίπου τέσσερις με πέντε φορές ισχυρότερη από αυτή του Κρακατόα, στις Φιλιππίνες το 1883.

Σύμφωνα με τους γεωλόγους, η ενέργεια που εκκλήθηκε ισοδυναμούσε με την ταυτόχρονη έκρηξη εκατοντάδων ατομικών βομβών εντός κλασμάτων δευτερολέπτου.

Έχοντας συνταράξει τον κόσμο με τα 64 εκατομμύρια κυβικά τέφρας και αερίων που εκκλήθηκαν από τα έγκατα της Γης, ήταν αναμενόμενο οι περιβαλλοντικές αλλαγές που συντελέστηκαν, να γίνουν αισθητές σε ολόκληρη την υφήλιο. Έτσι, δεδομένων των συνεπειών  της έκρηξης, θα μπορούσε να αιτιολογηθεί και η περιγραφή της Παλαιάς Διαθήκη για κάποιες από τις Πληγές του Φαραώ, όπως των ημερών σκότους και της μόλυνσης των ποταμών, που αποδόθηκε στη θεϊκή παρέμβαση, καθώς και η επακόλουθη Έξοδος των Ισραηλινών από την Αίγυπτο.

Αυτό που γίνεται ξεκάθαρο είναι πως το ηφαίστειο της Θήρας δεν άλλαξε απλά την πολιτιστική και πολιτική ιστορία της Ευρώπης. Απέδειξε πως η δύναμη της φύσης μπορεί να αλλάξει τη πορεία της ανθρωπότητας και μας κατευθύνει στο να κατανοήσουμε το πώς ερμηνεύει η ανθρωπότητα σε κάθε εποχή τα γεγονότα, δημιουργώντας μύθους και θρύλους, δίνοντας το έναυσμα στη φαντασία και την αφορμή σε επίδοξους κυνηγούς θησαυρών να κυνηγήσουν την τύχη τους.


Διαβάστε ακόμα: